Podstawowym narzędziem pracy dialektologów badających terytorialne odmiany języka jest kwestionariusz gwarowy, czyli zestaw ponumerowanych pytań, zazwyczaj ułożonych tematycznie. Umożliwia on prowadzenie w terenie badań zespołowych oraz pozwala zebrać obfity, wiarygodny i porównywalny materiał.

Poza pytaniami kwestionariusz może też zawierać:

• ilustracje wybranych obiektów i ich części;
• wskazówki dla badacza;
• przykładowe odpowiedzi itp.

Najczęściej występował on jako rękopis, druk lub książeczka, z której eksplorator odczytywał pytania informatorowi, odpowiedzi notując ręcznie w innym dokumencie lub, wraz z postępem technologicznym, utrwalając je na różnych nośnikach. Niekiedy kwestionariusze przypominały notatniki z miejscami do wypełnienia. Z myślą o późniejszym segregowaniu i opracowywaniu danych takie notatniki bywały wyposażane w kalkę i perforację.

Najstarsze polskie kwestionariusze pochodzą z okresu, w którym rodziła się nasza dialektologia i etnografia, tzn. z II połowy XIX w. W tamtym czasie prawie każdy badacz, profesjonalista czy amator, opracowywał swój własny kwestionariusz, który traktował stricte użytkowo i zwykle porzucał po opublikowaniu wyników badań. Dlatego dokładnej liczby tych dawnych kwestionariuszy nie znamy; w naszych bibliotekach zachowały się pojedyncze egzemplarze.

Z czasem polska dialektologia sprofesjonalizowała się. W II połowie XX w. jeden kwestionariusz gwarowy zyskał sobie znaczenie szczególne i był wyjątkowo często używany – albo w całości, albo jako podstawa do tworzenia kwestionariuszy zmodyfikowanych na potrzeby konkretnej tematyki lub określonego terenu badań. Jest to Kwestionariusz do badań słownictwa ludowego pod red. W. Doroszewskiego i W. Pomianowskiej, wydany przez Ossolineum w 1958 r. Ma postać czterech książeczek o małym formacie, obejmujących następujące działy słownictwa:

• I: Hodowla i świat zwierzęcy;
• II: Świat roślinny;
• III: Technika ludowa;
• IV: Kultura społeczna i duchowa.