Gwary i odmiany regionalne języka wiążą się z różnicami geograficznymi w języku. Gwary ludowe (wiejskie) to odmiany używane na wsi, odmiany regionalne polszczyzny z kolei są bardzo bliskie językowi ogólnemu, ale mają pewne nacechowanie lokalne, które stanowi o ich wyjątkowym charakterze i odmienności od innych regionów.

Środki językowe pochodzące z gwar nazywamy gwaryzmami (a z dialektów – dialektyzmami), zaś z odmian regionalnych – regionalizmami. Ich cechą wspólną jest to, że nie mają charakteru ogólnego, są zawężone terytorialnie do jednej lub kilku miejscowości czy regionu, np. słowo „pyncherki” (dziko rosnąca roślina, która dawniej była wykorzystywana przez ludzi w okresach biedy jako pożywienie) poświadczone jest tylko w Golinie w pow. konińskim, ale już znany tam „gzik” (biały ser ze śmietanką lub mlekiem, solą, pieprzem, cebulą lub innymi dodatkami) jest powszechnie używany w całej Wielkopolsce. Zazwyczaj wymienia się wśród odmian regionalnych polszczyzny odmiany: wielkopolską, małopolską, mazowiecką, odmiany kresowe.

Tradycyjne rozróżnienie gwaryzmów i regionalizmów opiera się na kryterium edukacyjnym – gwary są językiem mieszkańców wsi i osób niewykształconych, regionalizmów natomiast używają wykształceni mieszkańcy regionu. Jest to kryterium w dużej mierze już nieaktualne, ponieważ ze względów tożsamościowych gwar używają także osoby wykształcone.

Przyjmuje się także, że gwary istnieją tylko w formie mówionej, a odmiany regionalne – w pisanej i mówionej. To kryterium również się dezaktualizuje, ponieważ gwary wykorzystywane są jako tworzywo literackie (np. „Mały królewic”, czyli „Mały książę”, w gwarze podhalańskiej).

Do dziś natomiast potwierdza się inny zakres użycia gwar i odmian regionalnych. Te ostatnie korzystają przede wszystkim ze środków leksykalnych (krakowskie wyjść na pole ‘na dwór’, poznański dynks ‘coś’, łódzki żulik ‘chlebek turecki’), w mniejszej mierze różnice dotyczą wymowy (np. formy lyst, malyna na Mazowszu, czy oni ido, robio na wschodzie kraju), odmiany (preferowanie końcówki –y w dopełniaczu liczby mnogiej na zachodzie Polski, np. meczy, palcy) czy składni (coś jest do góry ‘na górze’ w Wielkopolsce). Gwary natomiast odróżaniają od polszczyzny ogólnej w równej mierze cechy leksykalne i gramatyczne.