UWARUNKOWANIA PRAWNE I INSTYTUCJONALNE
Analiza prawno-instytucjonalna obowiązujących europejskich, krajowych i regionalnych aktów prawnych i dokumentów strategicznych
Autorką niniejszy artykuł jest dr Anna Muś z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Artykuł stanowi rozdział raportu badawczego „Różnorodność językowa w Rzeczypospolitej Polskiej”. Badanie przeprowadził powołany na Uniwersytecie Gdańskim interdyscyplinarny zespół naukowy (prof. dr hab. Hanna Makurat-Snuzik – Uniwersytet Gdański; dr Anna Muś – Uniwersytet Śląski w Katowicach; dr inż. Bartosz Muczyński – Politechnika Morska w Szczecinie; dr Xymena Bukowska – Uniwersytet Civitas w Warszawie; dr Anna Irasiak – Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie), którym kierowała prof. dr hab. Hanna Makurat-Snuzik.
Uniwersalne prawa człowieka: zakaz dyskryminacji, prawo do prywatności oraz wolność wyrażania opinii
Prawa językowe można wywieść z prawa do prywatności, które zawierają Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. [dalej: EKPC]22 oraz Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. [dalej: MPPOP] 23. Do problematyki zróżnicowania językowego będziemy stosować także zakaz dyskryminacji (art. 2 ust. 1 MPPOP, art. 14 EKPC i art. 2 ust. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z dnia 19 grudnia 1966 r. [dalej: MPPGSiK]24). Naruszenie praw zawartych w MPPOP przez polskie władze pozwala na złożenie zawiadomienia do Komitetu Praw Człowieka ONZ, a naruszenie praw zawartych w EKPC pozwala na złożenie skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Komitet Praw Człowieka ONZ, opierając się na brzmieniu art. 17 MPPOP (prawo do prywatności), wskazał, iż każdy ma prawo do wyboru oraz zmiany własnego imienia i nazwiska25. Podobne prawo wywodzi Europejski Trybunał Praw Człowieka [dalej: ETPC] z art. 8 EKPC (prawo do prywatności). Zgodnie z orzecznictwem ETPC, używanie własnego języka prywatnie i publicznie także mieści się w zakresie stosowania art. 8 EKPC.
Zakaz dyskryminacji ze względu na używany język został wprost ujęty w trzech wymieniony powyżej konwencjach. Najdalej problematykę dyskryminacji ze względu na używany język omówił Komitet ds. Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturowych w komentarzu do artykułu 2 ust. 2 MPPGSK. Tam podkreślono, iż dyskryminacja, której podstawą jest używany język lub akcent, jest często powiązana z nierównym traktowaniem ze względu na pochodzenie etniczne lub narodowe26. Przesłanką dyskryminacji może więc być nie tylko odmienność językowa, ale także zróżnicowanie używanych form języka urzędowego.
Wolność wyrażania opinii jest uregulowana m.in. w art. 19 MPPOP oraz art. 10 EKPC. Wolność ta obejmuje prawo do rozpowszechniania oraz otrzymywania informacji we własnym języku, także w przestrzeni publicznej. Pozwala ona na umieszczanie prywatnych napisów i szyldów we własnym języku w sposób widoczny dla postronnych, a także na tworzenie mediów, prasy i literatury w językach innych niż język urzędowy.
Art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej [dalej: TUE]27 wskazuje, iż: „Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości”. Traktat ten po raz pierwszy wprowadził pojęcie mniejszości do prawa pierwotnego UE. Art. 3 ust. 3 TUE podkreśla, iż Unia „szanuje swoją bogatą różnorodność kulturową i językową oraz czuwa nad ochroną i rozwojem dziedzictwa kulturowego Europy”. Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej zawiera w art. 19 regulacje pozwalające instytucjom Unii (Radzie i Parlamentowi Europejskiemu) podejmować środki „niezbędne w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną”28. Jako konkretne przykłady działań mających na celu urzeczywistnienie tych postanowień można wskazać: Dyrektywę Rady wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne29, Unijne ramy strategiczne dotyczące Romów na lata 2020-203030 oraz Unia równości: Unijny plan działania przeciwko rasizmowi na lata 2020– 202531. Nie powstał jednak żaden plan ani żaden akt prawny dedykowany wprost mniejszościom, ponieważ ochrona praw osób należących do mniejszości jako taka nie mieści się w obszarze kompetencji UE, co wyraźnie zaznaczyła Komisja w komunikacie na temat środków podjętych przez Komisję w związku z inicjatywą obywatelską Minority SafePack 32.
Międzynarodowy system ochrony praw osób należących do mniejszości: zakaz asymilacji a nakaz ochrony
Zakaz przymusowej asymilacji osób należących do mniejszości można wywieść z obowiązku zawartego w art. 27 MPPOP. Obowiązek ten obejmuje zakaz pozbawiania osób należących do mniejszości „prawa do własnego życia kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz posługiwania się własnym językiem wraz z innymi członkami danej grupy”. Ponieważ właśnie pozbawienie tego prawa byłoby działaniem mającym na celu przymusową asymilację, tego typu polityka państwa nie jest dopuszczalna. W literaturze wskazuje się, że zakaz ingerencji państwa w życie kulturalne grup niedominujących jest konkretnym zobowiązaniem, którego realizację można monitorować i dokonywać jej ewaluacji33.
Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych z dnia 1 lutego 1995 r. [dalej: KRMN]34 chroni zgodnie z deklaracją interpretacyjną złożoną przez Polskę „mniejszości narodowe zamieszkałe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, których członkowie są obywatelami polskimi”35. W praktyce, ochroną objęte są osoby należące do mniejszości narodowych i etnicznych uznanych za grupy chronione zgodnie z właściwą ustawą (poniżej Prawo krajowe i strategie). KRMN w art. 5 ust. 2 przewiduje zakaz asymilacji, czyli zakaz stosowania „działań lub praktyk mających na celu asymilację osób należących do mniejszości narodowych wbrew ich woli” (obowiązek negatywny) oraz powiązany z nim pozytywny obowiązek mający na celu ochronę tych osób przed takim działaniem ze strony organów państwa oraz innych osób i organizacji. Dalej idące zobowiązanie zostało zawarte w art. 5 ust. 1 KRMN, który przewiduje obowiązek zapewnienia warunków koniecznych do zachowania i rozwoju kultur osób należących do mniejszości. Ponadto KRMN wymaga wprost od państw-stron aktywnych działań pozytywnych, które mają wzmacniać oraz chronić kultury, tożsamości i języki osób należących do mniejszości oraz zapewniać przestrzeń dla ich obecności w przestrzeni publicznej (między innymi poprzez działania edukacyjne)36. Konwencja chroni przede wszystkim prawa jednostek – osób należących do mniejszości.
Dalsze szczegółowe zobowiązania związane bezpośrednio z ochroną praw językowych osób należących do mniejszości obejmują:
– prawo każdej osoby należącej do mniejszości do wolności wyrażania opinii obejmujące wolność posiadania własnych opinii, otrzymywania oraz przekazywania informacji i idei w języku mniejszości bez ingerencji władz publicznych, a także bez względu na granice państwowe (art. 9 ust. 1 KRMN);
– zakaz zabraniania tworzenia drukowanych środków przekazu oraz obowiązek zapewnienia możliwości tworzenia przez mniejszości stacji radiowych i telewizyjnych (art. 9 ust. 3 KRMN);
– prawo do swobodnego używania, bez jakiejkolwiek ingerencji, języka mniejszości zarówno prywatnie, jak i publicznie, ustnie oraz pisemnie (art. 10 ust. 1 KRMN);
– w miarę potrzeb umożliwienie używania języka mniejszości w kontaktach z organami administracji publicznej na obszarach zamieszkałych przez mniejszości (art. 10 ust. 2 KRMN);
– prawo do używania własnego imienia i nazwiska oraz ich oficjalnego uznania (art. 11 ust. 1 KRMN);
– prawo do umieszczenia w języku mniejszości znaków, napisów i innych informacji o charakterze prywatnym w sposób widoczny dla osób postronnych (art. 11 ust. 2 KRMN);
– przewidzenie możliwości używania tradycyjnych nazw miejscowości i obiektów (art. 11 ust. 3 KRMN);
– zobowiązanie do szerzenia wiedzy o kulturze, historii, języku i religii mniejszości (art. 12 ust. 1 KRMN);
– zapewnienie odpowiednich możliwości kształcenia nauczycieli i dostępu do podręczników (art. 12 ust. 2 KRMN);
– prawo każdej osoby należącej do mniejszości do nauki języka mniejszości (art. 14 ust. 1 KRMN), a w rejonach tradycyjnie zamieszkałych przez mniejszości także zapewnienie odpowiedniej możliwości uczenia się języka lub w języku mniejszości w ramach systemu edukacji (art. 14 ust. 2 KRMN).
W przypadku KRMN nie ma możliwości składania skarg indywidualnych, a jedynym mechanizmem kontroli realizowania zobowiązań konwencyjnych przez państwa-strony jest monitoring komitetu doradczego ds. KRMN37.
Ochrona języków
Językami zgłoszonymi do ochrony przez Polskę są języki mniejszości narodowych: białoruski, czeski, hebrajski, jidysz, litewski, niemiecki, armeński, rosyjski, słowacki i ukraiński; oraz języki mniejszości etnicznych: karaimski, łemkowski, romski i tatarski; jako język regionalny chroniony jest język kaszubski. Podstawowe znaczenie dla interpretacji zobowiązań wynikających z EKJRM ma to, iż chroni ona języki jako zjawiska, a niekoniecznie prawa językowe ich użytkowników. Wyżej wymienione języki dalej będą nazywane językami chronionymi.
Zgodnie z deklaracjami złożonymi dnia 12 lutego 2009 do EKJRM38, w Polsce stosowane są następujące przepisy z części III Europejskiej Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych z dnia 5 listopada 1992 r. [dalej: EKJRM] 39:
– artykuł 8: ustępy 1 a (i), b (i), c (i), d (iii), e (ii), g, h, i oraz 2. Obejmują one: zobowiązanie do udostępnienia nauczania w językach chronionych na poziomie przedszkolnym, podstawowym i średnim, zobowiązanie do uwzględnienia nauczania tych języków w ramach szkolnictwa zawodowego i technicznego oraz zapewnienie możliwości studiowania tych języków na poziomie wyższym.
– artykuł 9: ustęp 2 a. Obejmuje on obowiązek niezaprzeczania ważności dokumentów sporządzonych w językach chronionych.
– artykuł 10: ustępy 2 b, g oraz 5. Ujęto w nich: możliwość składania ustnych i pisemnych wniosków w językach chronionych, oficjalnie przyjmowanie również tradycyjnych nazw miejscowości w językach chronionych, zezwolenie na używanie lub przybieranie nazwisk w tych językach.
– artykuł 11: ustępy 1 a (ii), (iii), b (ii), c (ii), d, e (i), f (ii), g oraz 2 i 3. Obejmują one zachęcanie do: utworzenia co najmniej jednej stacji radiowej i jednego kanału telewizyjnego w językach chronionych (w tym przez nadawcę publicznego), regularnego nadawania programów radiowych oraz telewizyjnych, produkcji oraz dystrybucji utworów dźwiękowych i audiowizualnych, utworzenia co najmniej jednej gazety. Ponadto Polska zobowiązała się do zagwarantowania wolności odbioru transmisji z państw sąsiednich oraz do zapewnienia reprezentacji interesów użytkowników języków chronionych w organach odpowiedzialnych za wolność mediów.
– artykuł 12: ustępy 1 a, b, c, d, e, f, g oraz 2 i 3. Obejmują one zobowiązania do: promowania różnych form dostępu do dzieł tworzonych w językach chronionych, w tym poprzez rozwijanie działań w zakresie przekładu i dubbingu, a także popieranie lub ułatwianie tworzenia instytucji odpowiedzialnych za dzieła w językach chronionych. Ponadto ujęto tam zobowiązanie do uwzględniania języków chronionych w działaniach kulturalnych, włączanie pracowników posługujących się tymi językami do działań kulturalnych oraz włączanie ich użytkowników podczas tworzenia obiektów i planowania działań.
– artykuł 13: ustęp 1 b, c, d oraz 2 b. Ujęto w nim zobowiązania do zakazu umieszczania klauzul wykluczających lub ograniczających używanie języków chronionych, sprzeciwianie się praktykom mającym podobny efekt oraz dążenie do ułatwiania stosowania języków chronionych, a w sektorach gospodarki pozostających pod kontrolą władz publicznych zobowiązano się do organizacji działań promujących języki chronione.
– artykuł 14: ustępy a i b. Obejmuje on zobowiązanie do sprzyjania kontaktom i współpracy transgranicznej.
Monitoring stosowania EKJRM w cyklu pięcioletnim prowadzi komitet ekspertów ds. EKJRM, a rekomendacje dla państwa-stron są wydawane przez Komitet Ministrów Rady Europy40. Nie przewidziano procedury składania i rozpatrywania skarg indywidualnych. Należy podkreślić, iż zgodnie z raportem komitetu ekspertów wielu ze zobowiązań powziętych na mocy EKJRM nie zrealizowano41.
Prawo krajowe i strategie
Zgodnie z ustawą z dnia 7 października 1999 roku o języku polskim42 [dalej: u.j.p.], język polski jest językiem urzędowym i powinien być używany przez wszystkie organy władzy publicznej w Polsce. W oparciu o art. 3 ust. 1 u.j.p. ochrona języka polskiego polega również na „upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar, a także przeciwdziałaniu ich zanikowi” (art. 3 ust. 1 pkt 4 u.j.p.). Na podstawie art. 3 ust. 2 u.j.p. do ochrony języka polskiego zobowiązane są „wszystkie organy władzy publicznej oraz instytucje i organizacje uczestniczące w życiu publicznym”. Na tym tle wydaje się interesującym, iż problematyka form ochrony języka polskiego nie znalazła się w żadnym dziale administracji rządowej poza sprawami zagranicznymi43, nie jest to także ujęte w Rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18 grudnia 2018 r. w sprawie zakresu zadań objętych mecenatem państwa, udzielania dotacji celowej na zadania nim objęte oraz udzielania dofinansowań podmiotom prowadzącym działalność w dziedzinie kultury i ochrony dziedzictwa narodowego44, ani w innych aktach prawnych. Art. 3 ust. 1 pkt 4 u.j.p. w praktyce w zasadzie nie jest realizowany, a przynajmniej nie powstały mechanizmy służące wprost realizacji przewidzianych w nim form ochrony języka urzędowego. Nie powinno więc dziwić, iż w rzeczywistości systemowo pośrednio ten cel realizowany jest tylko w jeden sposób, w odniesieniu do jednej gwary. Mowa o gwarze warmińskiej, która została umieszczona na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego prowadzonej przez NID (13).
Art. 4 u.j.p. zakłada, iż język polski jest językiem urzędowym na terytorium RP oraz zgodnie z art. 1 podlega on ochronie. Jednakże, art. 2 wskazuje, iż ustawa nie narusza: 1) przepisów o stosunku państwa do kościoła i związków wyznaniowych oraz 2) praw mniejszości narodowych i grup etnicznych.
Prawa osób należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz ochrona języka regionalnego (a pośrednio też społeczności posługującej się językiem regionalnym) zostały uregulowane w ustawie z dnia 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym [dalej: u.m.n.e.] 45. Prawa stricte językowe dotyczą zagadnień związanych z posługiwaniem się językiem mniejszości i ochrony tego języka (lub językiem regionalnym na podstawie odesłania z art. 19. ust. 2 u.m.n.e.). Zostały one ujęte w następujących przepisach:
– art. 7: prawo do używania oraz pisowni imion i nazwisk zgodnie z zasadami pisowni języka mniejszości;
– art. 8 pkt 1: prawo do posługiwania się językiem mniejszości w życiu publicznym i prywatnie;
– art. 8 pkt 2: prawo do rozpowszechniania informacji języku mniejszości;
– art. 8 pkt 3: prawo do zamieszczania w języku mniejszości informacji o charakterze prywatnym;
– art. 8 pkt 4: prawo do nauki języka mniejszości;
– art. 9: możliwość używania języka mniejszości jako języka pomocniczego w sprawach przed organami gminy, gdy zostały spełnione przesłanki ustawowe;
– art. 12: możliwość wprowadzenia dodatkowych, tradycyjnych nazw w języku mniejszości, jeśli zostały spełnione przesłanki ustawowe.
– art. 18: możliwość przyznawania dotacji celowych lub podmiotowych na działalność związaną z zachowaniem kultury i tożsamości, w których mieści się także ochrona, zachowanie i rozwój języka chronionego.
Zauważmy, iż obserwujemy także szereg problemów związanych z niepoprawną implementacją do prawa polskiego następujących zobowiązań Rzeczpospolitej Polskiej, wynikających z umów międzynarodowych:
W Programie integracji społecznej i obywatelskiej Romów w Polsce podniesiono potrzebę prowadzenia edukacji kulturowej i historycznej związanej ze społecznością romską47. Taka edukacja powinna zostać skierowana nie tylko do uczniów pochodzenia romskiego, ale także powinna zostać ujęta w powszechnych programach nauczania. Równocześnie należy zwrócić uwagę na brak nauczania języka romskiego jako języka mniejszości w szkołach. Jest to złożone zjawisko, które powinno być oceniane jako negatywne. Konieczne jest podjęcie działań mających na celu ochronę i zachowanie tego języka także w ramach systemu edukacji.
Nie został przyjęty żaden dokument o charakterze strategicznym, który określałby cele oraz sposoby realizacji ochrony różnych form języka polskiego (regionalizmów, dialektów i gwar). Podobnie nie przyjęto strategii w zakresie ochrony, promocji oraz rozwoju języków mniejszości oraz języka regionalnego.
Jakościowa analiza treści programów dotacyjnych wspierających społeczności językowo-kulturowe w zakresie ochrony ich języków
Programy krajowe
Na podstawie art. 18 ust. 3 u.m.n.e. dysponentem środków przewidzianych w budżecie państwa na udzielanie dotacji podmiotowych i celowych (uregulowanych w art. 18 ust. 2 u.m.n.e.) na cele związane z kulturami (w tym językami) mniejszości oraz z językiem regionalnym jest minister właściwy do spraw wyznań religijnych oraz mniejszości narodowych i etnicznych (aktualnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji [dalej: MSWiA]). Minister co roku jest zobowiązany do opublikowania zasad postępowania o udzielenie dotacji. W latach poprzednich zasady te były ujmowane w formie Informacji MSWiA. W roku 2025 zostały one ujęte w formie Regulaminu naboru ofert na realizację w 2025 r. zadań mających na celu ochronę, zachowanie i rozwój tożsamości kulturowej mniejszości narodowych i etnicznych lub zachowanie i rozwój języka regionalnego, o których mowa w art. 18 ust. 2 pkt 1, 3-9 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych48. Obejmuje on dotacje podmiotowe oraz dotacje celowe, w tym wyodrębniono dotacje celowe na działalność związaną z mediami. Zadania związane z językiem mogą obejmować przede wszystkim:
– działalność instytucji kulturalnych, ruchu artystycznego i twórczości mniejszości lub społeczności posługującej się językiem regionalnym oraz organizację imprez artystycznych mających istotne znaczenie dla kultury mniejszości lub dla zachowania i rozwoju języka regionalnego;
– wydawanie książek, czasopism, periodyków i druków ulotnych w językach mniejszości, w języku regionalnym lub w języku polskim, w postaci drukowanej oraz w innych technikach zapisu obrazu i dźwięku;
– prowadzenie bibliotek oraz dokumentacji życia kulturalnego i artystycznego mniejszości lub bibliotek oraz dokumentacji dotyczących języka regionalne;
– propagowanie wiedzy o mniejszościach lub o języku regionalnym.
W przypadku dotacji podmiotowych oferenci także muszą wykazać, iż realizują przynajmniej jedno z wymienionych w Regulaminie zadań. Oferentami mogą być organizacje mniejszości (organizacje pozarządowe) oraz instytucje kulturalne mające istotne znaczenie dla kultury mniejszości lub zachowania i rozwoju języka regionalnego. Pojęcia określające typy oferentów nie mają definicji legalnych.
Inicjatywy mające na celu ochronę, zachowanie oraz rozwój języków mniejszościowych, regionalnych, a także form (regionalizmów, dialektów, gwar) języka polskiego mogą być również finansowane z innych źródeł. Poniżej zostaną omówione programy dotacyjne innych organów administracji rządowej oraz państwowych instytucji kultury, które pozwalają na realizację takich inicjatyw. Omówione zostały tylko programy, w których beneficjentami mogą być osoby fizyczne lub organizacje pozarządowe.
Kilka programów realizuje cele związane bezpośrednio z językami oraz twórczością wyrażoną poprzez język. Cele związane z ochroną języka polskiego oraz jego różnorodności mógł być w pewnym stopniu realizowany przez program dotacyjny „Ojczysty – dodaj do ulubionych”, który był prowadzony przez Narodowe Centrum Kultury [dalej: NCK] do 2024 roku. Przewidywał on ukazywanie różnorodności polszczyzny, refleksję nad rolą języka oraz nad związkiem polszczyzny z kulturą Polaków49. Należy jednak zauważyć, że wśród kryteriów oceny wniosków nie znajdziemy promowania różnorodności ani różnych form języka polskiego (regionalizmów, gwar, dialektów).
Programy dotacyjne realizuje także powołany w 2024 roku Instytut Różnorodności Językowej Rzeczpospolitej [dalej: IRJR]50. Istotne znacznie może mieć zwłaszcza program dotacyjny „Różnorodność językowa”, którego cele wprost nawiązywały do wielojęzyczności i różnorodności kulturowej (w tym językowej).
Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi [dalej: NIKiDW] ogłosił w 2025 konkurs „Kolekcjoner słów gwarowych”51. Celem konkursu jest zachowywanie dziedzictwa językowego polskiej wsi poprzez zachęcanie do tworzenia amatorskich słowników gwar (gromadzenie wiedzy oraz popularyzacja). Słowniki mogą obejmować nie tylko gwary języka polskiego, ale także innych języków słowiańskich czy języka niemieckiego. Nie odnaleziono kryteriów oceny.
Instytut Książki zarządza programami: „Literatura”, „Promocja czytelnictwa”, „Czasopisma” oraz „Partnerstwo publiczno-społeczne”, później „Partnerstwo dla książki”52. Każdy z tych programów związany jest bezpośrednio z językami oraz twórczością wyrażoną poprzez język. Jednakże, wśród omawianych programów przeważają dzieła w języku polskim lub tłumaczone na język polski. Także wśród kryteriów oceny nie znajdziemy kryteriów wskazujących na promowanie różnorodności językowej, ale znajdziemy potrzebę otwarcia się na różnego typu mniejszości (dopiero w roku 2025) w konkursach „Czasopisma” i „Literatura”.
Część programów realizuje raczej zadania związane z kulturą, ale w ich ramach także mogą mieścić się zadania związane z językiem. „Kultura ludowa i tradycyjna”, jeden z programów ministra właściwego do spraw kultury i dziedzictwa narodowego [dalej: MKiDN], przewiduje finansowanie działań mających na celu wspieranie zjawisk związanych z kulturami tradycyjnymi oraz zachowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego53. Jedynym z komponentów programu jest nabór „Mistrz tradycji”, który powinien służyć facylitacji przekazu międzypokoleniowego wiedzy oraz umiejętności (w tym w zakresie literatury). Program „Kultura ludowa i tradycyjna” wprost przewiduje możliwość realizacji zadań związanych z gwarami (poza wydawaniem publikacji). Co najbardziej interesujące, jest to jeden z nielicznych programów, w których wprost ujęto możliwości finansowania przedsięwzięć związanych z kulturami mniejszości narodowych i etnicznych. Wśród kryteriów oceny znalazła się otwartość oraz tolerancja, ale nie promocja różnorodności.
W 2023 roku został uruchomiony program dotacyjny zarządzany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa [dalej: NID], który związany jest bezpośrednio z ochroną dziedzictwa niematerialnego, o nazwie „Niematerialne – przekaż dalej”54. Program ten został uruchomiony w celu finansowego wspierania elementów dziedzictwa wpisanych na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Ponieważ znalazła się tam także gwara, może on służyć finansowaniu tego zjawiska.
Dalej, NCK prowadzi od 2019 roku pogram „Etnopolska”. W tym przypadku cele programu określają wprost, iż został on przewidziany by zachować tradycje lokalne i wzmocnić lokalne tożsamości55. Jest to program pozwalający na finansowanie zadań związanych z folklorem, rzemiosłem tradycyjnym i podobnymi, a zjawiska językowe mogą jedynie pośrednio być dzięki niemu chronione. Kryteria oceny nie zawierają odniesienia do różnorodności kulturowej lub językowej.
NKiDW także prowadzi szereg konkursów stypendialnych56 (w tym: „Stypendia Mistrz-Uczeń”, „Program stypendialny dla twórców ludowych”) oraz grantowych57 (w tym: „Folk(od)nowa”). Na wstępie można zauważyć, że regulaminy konkursów oraz kryteria oceny nie są łatwo dostępne na stronie internetowej NIKiDW (choć da się do nich dotrzeć). Nie jest też publikowana pełna lista rankingowa z przyznaną punktacją, a jedynie lista osób, którym przyznano finansowanie. Program „Stypendia Mistrz-Uczeń” obejmuje realizację autorskiego projektu edukacyjnego w zakresie ludowej sztuki, rękodzieła lub rzemiosła. W ramach kryteriów oceny znaczenie mają m.in. ocena potencjału faktycznego przekazania umiejętności oraz ochrona unikatowych i zanikających umiejętności. „Program stypendialny dla twórców ludowych” w dużej mierze jest zbliżony do poprzedniego, ale jego celem jest realizacja autorskiego projektu twórczego, zakorzenionego we wspólnocie lokalnej/regionalnej. Wśród kryteriów oceny jest wzmocnienie lub ratowanie lokalnych umiejętności (wiedzy), zgodnych z tradycyjnymi kanonami typowymi dla danego miejsca. Wśród konkursów grantowych NKiDW można wyróżnić program „Folk(od)nowa”. Cele programu obejmują wsparcie przekazu międzypokoleniowego, edukację regionalną i zwiększenie aktywności kulturalnej związanej z tradycjami ludowymi. Jedno z zadań obejmuje naukę oraz promocję lokalnych dialektów i gwar. Program ma na celu wspieranie i wzmocnienie lokalnych oraz regionalnych elementów kultury ludowej.
Program „Kultura cyfrowa” od 2016 roku jest zarządzany przez MKiDN58. Obejmuje on zwiększenie liczby dostępnych zasobów cyfrowych, pośrednio więc może służyć digitalizacji różnych archiwów oraz tworzeniu nagrań cyfrowych. Zaangażowanie w projekt lokalnych społeczności lub mniejszości narodowych i etnicznych było od 2025 roku jednym z kryteriów oceny wniosków.
Wśród programów zarządzanych przez NCK można zwrócić uwagę na opis celów „Kultury dostępnej”, którego jednym z priorytetów było poszerzanie dostępu do oferty kulturalnej oraz zwiększanie dostępności kultury dla osób ze szczególnymi potrzebami59. W roku 2025 wprost wyodrębniono wśród celów programu zapewnianie dostępu do oferty kulturalnej osobom z niepełnosprawnościami, co należy ocenić pozytywnie.
Programy transgraniczne
Programy typu Interreg mogą także oferować szanse na zdobycie finansowania dla działań realizowanych przez osoby należące do mniejszości (organizacje pozarządowe mogą być wnioskodawcami w niektórych naborach, podobnie jak jednostki samorządu terytorialnego i ich podmioty podległe). Wydaje się, iż finansowanie może być także przeznaczone na wsparcie dla kultur oraz gwar pogranicza. Dotyczy to zwłaszcza mniejszości czeskiej, litewskiej, niemieckiej oraz słowackiej (które są w Rzeczpospolitej ludnością autochtoniczną, a równocześnie mają swoje państwo pokrewne w postaci państwa sąsiadującego z Polską). Poniżej przedstawiono przykładowe programy na lata 2021- 202760.
Interreg Brandenburgia-Polska61 w Priorytecie 3 oferuje możliwość finansowania nauczania języka państwa sąsiedniego. Można z niego także finansować projekty poszerzające i wzmacniające ofertę kulturalną obszaru pogranicza. Interreg Polska-Saksonia62 w Priorytecie 2 wspiera kształcenie przez całe życie oraz wzmacnianie roli kultury w rozwoju obszarów pogranicza. Interreg Czechy-Polska63 w Priorytecie 2 przewiduje wspieranie przedsięwzięć mających na celu wzmacnianie oferty turystycznej, a w Priorytecie 4 wspierane jest zacieśnianie więzi transgranicznych. Interreg Polska-Słowacja64 w Priorytecie 3 przewiduje stworzenie warunków dla twórczości na pograniczu, a także zwiększenie atrakcyjności turystycznej tego obszaru. W Interreg Litwa-Polska65 jeden z priorytetów przewiduje promowanie dobrostanu kulturowego.
Możliwość wnioskowania o finansowanie w tych programach jest jednak ograniczona. Po pierwsze, jest to ograniczenie geograficzne – projekty muszą być realizowane na obszarze pogranicza. Po drugie, projekty wymagają wkładu własnego. Po trzecie, w przypadku wielu naborów jest bardzo duża konkurencja. Dlatego też nie są to instrumenty polityki publicznej po które często sięgają organizacje mniejszości oraz instytucje kultury mniejszości, a także stowarzyszenia reprezentujące kultury pogranicza.
Programy międzynarodowe
Unia Europejska prowadzi programy dotacyjne dla artystów i podejmuje działania w celu wspierania sektorów kreatywnych oraz sztuki, lecz każde państwo członkowskie jest odpowiedzialne za prowadzenie własnej polityki kulturalnej66. Prawo pierwotne nie przewiduje zobowiązania instytucji UE do prowadzenia aktywnych działań w zakresie ochrony różnorodności językowej państw członkowskich, w tym ochrony języków mniejszościowych lub regionalnych. Dotychczas instytucje UE nie angażowały się w ochronę praw mniejszości i grup językowych (poza podstawowymi prawami człowieka), a nawet grupy te czuły się pozostawione poza działaniami tych instytucji67.
Fundusze norweskie i EOG, w tym program „Kultura” 68, choć w praktyce wpierają instytucje kultury i ochronę zabytków w Polsce, nie są przejawem polskiej polityki kulturalnej. Nie są też one nastawione na wpieranie różnorodności językowej. Mimo to właśnie dzięki tym funduszom powstała jedyna w Polsce placówka wspierając język i kulturę wilamowską: Muzeum Kultury Wilamowskiej69. Wydaje się, że mimo, iż programy te nie są tworzone z myślą o ochronie różnorodności w ramach państwa (zwłaszcza o ochronie osób należących do mniejszości i innych grup niedominujących), w praktyce (przy odpowiednim wsparciu) mogą one dawać pewne możliwości także w tym zakresie.
Zarysowane w tym miejscu programy o charakterze międzynarodowym nie zostały przewidziane jako mechanizmy wspierające języki mniejszości, języki regionalne ani odmiany języka polskiego. Nie zostały one także stworzone jako mechanizmy finansowe, z których z łatwością mogą korzystać organizacje pozarządowe, które w praktyce dziś są głównymi (choć nie jedynymi) podmiotami realizującymi zadania związane z zachowaniem różnorodności językowej Rzeczypospolitej Polskiej.
Rola jednostek samorządu terytorialnego
Organy jednostek samorządu terytorialnego również mogą odegrać pewną rolę w zarządzaniu różnorodnością kulturową. Zadania w sferze kultury zostały zawarte we wszystkich trzech ustawach samorządowych (art. 7 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym70; art. 4 ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym71; art. 11 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie wojewódzkim72). W praktyce prowadzące są samorządowe instytucje kultury w formach miejskich oraz gminnych domów kultury. Ponadto działalność kulturalną związaną z promocją czytelnictwa prowadzą miejskie lub gminne biblioteki publiczne. Dalej, możliwa jest organizacja wydarzeń kulturalnych oraz współfinansowanie takich wydarzeń przez te organy73.
Organy samorządu terytorialnego, jako ulokowane najbliżej obywateli organy władzy publicznej, mają możliwość prowadzenia diagnozy potrzeb poszczególnych wspólnot lokalnych i regionalnych. Na tej podstawie mogą one planować i wdrażać działania mające na celu zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych, które są dopasowane do danej sytuacji społecznej oraz kontekstu kulturowego. Z tego powodu samorząd terytorialny powinien odgrywać znaczącą rolę w ochronie, zachowaniu oraz rozwoju różnorodności kulturowej Rzeczpospolitej na poziomie lokalnym i regionalnym74. Wymaga to od państwa przewidzenia wparcia finansowego oraz rozwiązań prawnych, które zapewniłyby prawidłowy przepływ środków.
Równocześnie, rolą organów centralnych powinno być określenie ram oraz celów polityki publicznej w zakresie zarządzania różnorodnością kulturową. W innym przypadku działania podejmowane przez organy samorządu terytorialnego są raczej incydentalne i mają charakter fragmentaryczny. Określenie wspólnych celów w zakresie ochrony języków oraz zarządzania różnorodnością językową, przy równoczesnym pozostawieniu swobody decyzyjnej w zakresie ich realizacji w konkretnych warunkach lokalnych, mogłoby pozwolić na lepsze zarządzanie finansami publicznymi oraz zwiększenie efektywności podejmowanych działań.
Strategie rozwoju województw
Specyficzna rola samorządu wojewódzkiego ujawnia się w możliwości opracowania i przyjęcia strategii rozwoju województwa. Rolę języka i kultury zbadano analizując wszystkie strategie polskich województw opracowane na okres do 2030 roku75. Poniżej omówiono elementy wspólne oraz wyróżniające się w ujmowaniu zagadnień związanych z różnorodnością językową i kulturową Rzeczypospolitej.
Problematyka języka pojawiała się w analizowanych strategiach zwykle w kontekście kompetencji językowych w zakresie języków obcych (przede wszystkim języka angielskiego). W województwie zachodniopomorskim powiązano wzmocnienie kompetencji językowych ze współpracą na pograniczu polsko-niemieckim. Kwestia języków niedominujących została podniesiona w województwie pomorskim, gdzie wprost wskazano, iż jednym z celów strategicznych jest zachowanie i rozwój języka regionalnego, czyli języka kaszubskiego. Ochrona oraz promocja gwar została ujęta w strategii województwa warmińsko-mazurskiego (gwara warmińska jest uznana za element dziedzictwa niematerialnego) oraz w strategii województwa opolskiego (promocja gwary śląskiej – określenie pochodzi ze strategii). Ponadto, do strategii województwa opolskiego zostały włączone działania mające na celu podtrzymywanie oraz rozwój tożsamości kulturowej i językowej mniejszości narodowych i etnicznych. W innych strategiach rozwoju województw nie odniesiono się do różnorodności językowej Rzeczpospolitej.
Kultura w analizowanych strategiach pojawiła się we wszystkich z nich w czterech kontekstach. Po pierwsze, jako element budujący kapitał społeczny i wymagający zwiększenia poziomu partycypacji w kulturze. Po drugie, jako element wzmacniający tożsamość regionalną. Po trzecie, brano po uwagę potrzebę ochrony dziedzictwa kulturowego oraz jego promocję przez turystykę. Po czwarte, działalność kulturalna była ujmowana w kontekście jakości życia w danym województwie i oferty związanej ze spędzaniem czasu wolnego. Poszczególne województwa kładły zróżnicowany nacisk na te elementy. Dalej, niektóre strategie mówiły o promowaniu polskości, budowaniu świadomości narodowej lub tożsamości narodowej mieszkańców (zachodniopomorskie, lubuskie, śląskie i małopolskie). Strategia województwa śląskiego odniosła się także do silnej tożsamości kulturowej i identyfikacji mieszkańców z regionem, choć nie wspomniano w niej o śląskiej grupie etnicznej ani jej języku. W niektórych strategiach pojawiły się nawiązania do wielokulturowego dziedzictwa regionu (lubuskie, dolnośląskie, łódzkie, małopolskie i lubelskie). Ponadto część ze strategii nawiązywała do współczesnej różnorodności kulturowej w ramach województwa (pomorskie, warmińsko-mazurskie, podlaskie i opolskie) oraz brała sobie za cel wzmacnianie otwartości, tolerancji lub dialogu międzykulturowego (podlaskie, dolnośląskie, opolskie i lubelskie).
Podsumowując, można zauważyć, iż co do zasady strategie wojewódzkie rzadko stawiają sobie za cel promowanie, zachowanie lub wzmacnianie różnorodności językowej czy kulturowej w regionie. Także jedynie część ze strategii wprost identyfikuje partykularne elementy, typowe dla swoich regionów i dopasowuje do nich cele rozwoju. Poza kilkoma wyjątkami, wielokulturowość, jeśli pojawia się w strategii, to jest raczej hasłem niż rozpoznanym elementem, któremu nadaje się w danym województwie jakąś skonkretyzowaną rolę.
