Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Aktualności (4)

„Baciary / batiary – ty(l)ku we Lwowi”? O zasięgu niektórych wyrazów gwarowych

Niektóre słowa gwarowe kojarzą się w świadomości społecznej z określonym miejscem – miejscowością lub regionem. Można je traktować jako słowa sztandarowe.

„Baciary / batiary – ty(l)ku we Lwowi”? O zasięgu niektórych wyrazów gwarowych

Niektóre słowa gwarowe kojarzą się w świadomości społecznej z określonym miejscem – miejscowością lub regionem. Można je traktować jako słowa sztandarowe.

I tak miejską gwarę lwowską przywołuje między innymi wyraz baciar / batiar, spopularyzowany dzięki audycji przedwojennej Z wesołej lwowskiej fali. Stąd też używa się go przeważnie w odniesieniu do realiów sprzed II wojny światowej.

Ten pierwotny regionalizm lwowski upowszechnił się w języku ogólnym, co poświadczają choćby Uniwersalny słownik języka polskiego: baciar, batiar <węg. betyar> reg. lwow. ‘spryciarz, ulicznik, łobuz’ czy Wielki słownik języka polskiego (online): baciar, batiar lwow. ‘chłopak lub młody mężczyzna, który nie ma stałego zajęcia i większość czasu spędza w grupie podobnych osób na podwórkach lub ulicach, pijąc alkohol lub szukając okazji do zarobku albo jakichś rozrywek’ (tu wyraz odnotowany w bardziej pejoratywnym znaczeniu niż znaczenie wyrazu lwowskiego).

Jednak wyraz baciar ma szerszy, nie tylko lwowski zasięg. Spotyka się go w nazwach regionalnych zespołów muzycznych z południowej Małopolski, na przykład Baciary, zespół założony w 2002 roku przez Andrzeja i Janusza Bodychów na Podhalu, czy Sułkowskie Baciary. Tymi nazwami muzycy nawiązują do regionalnych tradycji, do gwar południowomałopolskich. Słowo baciar poświadcza bowiem Słownik gwar polskich PAN i Słownik gwar małopolskich, w którym zdefiniowano to słowo następująco: ‘o młodym człowieku: awanturnik, pijak, włóczęga, leń’ z lokalizacją: Małopolska południowa. Znany jest więc, co poświadczają także słowniki regionalne i lokalne, w gwarach góralskich: na Spiszu, Podhalu, Orawie, w gwarach pasa Pogórza, między innymi okolic Biecza i Gorlic, Nowego i Starego Sącza, Limanowej, Mszany Dolnej i Górnej. Używa się baciara w gwarach części południowej Pogranicza wschodniego młodszego – w okolicach Przemyśla i Rzeszowa.

W gwarach południowomałopolskich funkcjonuje cała rodzina wyrazowa zróżnicowana semantycznie (znaczenia bardziej negatywne) i bardziej rozbudowana niż w gwarze lwowskiej. Występują takie słowa jak: baciar (baciarz, byciar), baciarka, baciaryga, baciarzyć (baciarzić) a. baciarować (baciaruwać). Czasowniki baciarzyć / baciarować to nie tylko ‘włóczyć się, wałęsać się, łazić, pić; także broić, psocić’, lecz też ‘chodzić do panien’, a baciarzyć to również w okolicach Biecza ‘marnować, trwonić’. Wyraz zrobił więc „karierę” w gwarach południowomałopolskich, podobnie jak w gwarach ukraińskich. Za źródło polskiego słowa baciar uznaje się węg. betyár o dwóch znaczeniach: historycznym jako ‘zbójnik, rozbójnik’ oraz żartobliwym jako ‘szelma, łotr, zuch, śmiałek, urwis’, który to wyraz do języka węgierskiego trafił za pośrednictwem języków południowosłowiańskich z języka tureckiego, co sprowadza się do perskiego bikār ‘bez zajęcia’ (zob. Słownik etymologiczny polszczyzny potocznej Adama Fałowskiego). Czas zapożyczenia słowa do gwar południowomałopolskich ustala się na drugą połowę XIX wieku (monarchia austro-węgierska).

Losy słowa baciar uświadamiają nam, jak nieraz trudno zbadać rzeczywisty zasięg niektórych regionalizmów i dialektyzmów, między innymi na skutek słabej dokumentacji leksyki gwarowej. Dopiero powstanie w ostatnich dwu dekadach wielu słowników różnych gwar Małopolski południowej umożliwiło dokładniejszą rekonstrukcję zasięgu wyrazu baciar (batiar, baciarz, byciar) i jego derywatów oraz dostrzeżenie wielu różnic formalnych i semantycznych. Bez tych dodatkowych źródeł byłoby to niemożliwe. Każdy nowy słownik gwarowy jest zatem dla badań leksykalnych bezcenny.

IRJR web assets logo color
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.